Wet DBA en schijnzelfstandigheid: veelgestelde vragen beantwoord

De Wet DBA roept veel vragen op bij zowel zzp'ers als opdrachtgevers. Wat is het precies? Wanneer is er sprake van schijnzelfstandigheid? Wat zijn de risico's? En hoe voorkom je problemen? In dit artikel beantwoorden we de meest gestelde vragen over de Wet DBA en schijnzelfstandigheid — helder en zonder juridisch jargon.

Algemene vragen over de Wet DBA

Wat is de Wet DBA?

De Wet DBA staat voor Wet Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties. Deze wet verving in 2016 de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR). Het doel van de Wet DBA is om schijnzelfstandigheid tegen te gaan. Onder de Wet DBA zijn opdrachtgevers en zzp'ers samen verantwoordelijk om aan te tonen dat hun samenwerking geen verkapt dienstverband is.

Wat was de VAR en waarom is die afgeschaft?

De VAR (Verklaring Arbeidsrelatie) was een verklaring van de Belastingdienst die vooraf bevestigde dat een zzp'er geen werknemer was. Het probleem was dat de VAR te makkelijk werd afgegeven, nauwelijks werd gecontroleerd, en alleen de zzp'er verantwoordelijk was — niet de opdrachtgever. De Wet DBA maakt beide partijen verantwoordelijk.

Geldt de Wet DBA voor alle zzp'ers?

Ja, de Wet DBA geldt voor iedere arbeidsrelatie waarin een zzp'er werkzaamheden verricht voor een opdrachtgever. Het maakt niet uit in welke sector je werkt of hoe hoog je tarief is. Iedere zzp-relatie moet voldoen aan de criteria om als opdrachtrelatie (en niet als dienstverband) te worden aangemerkt.

Vragen over schijnzelfstandigheid

Wat is schijnzelfstandigheid precies?

Van schijnzelfstandigheid is sprake wanneer iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de praktijk als werknemer functioneert. De werkende heeft dan weinig vrijheid, werkt onder gezag van de opdrachtgever, is ingebed in de organisatie, en draagt geen ondernemersrisico. Het 'zelfstandige' karakter is dus schijn — vandaar de term.

Hoe bepaal je of er sprake is van schijnzelfstandigheid?

De beoordeling vindt plaats aan de hand van de negen gezichtspunten uit het Deliveroo-arrest van de Hoge Raad (2023). De belangrijkste factoren zijn:

1. Heeft de werkende vrijheid in de uitvoering van het werk?
2. Is de werkende ingebed in de organisatie van de opdrachtgever?
3. Mag de werkende zich laten vervangen?
4. Draagt de werkende commercieel risico?
5. Opereert de werkende als ondernemer in het economisch verkeer?
6. Hoe lang duurt de samenwerking en is deze exclusief?
7. Hoe wordt de beloning bepaald?

Geen enkel criterium is op zichzelf doorslaggevend. Rechters kijken altijd naar het totaalplaatje. Meer hierover leest u in ons overzicht van rechterlijke uitspraken.

Wie is verantwoordelijk bij schijnzelfstandigheid?

Bij de fiscale handhaving richt de Belastingdienst zich primair op de opdrachtgever. Zij zijn verantwoordelijk voor de correcte afdracht van loonheffingen. Maar ook de zzp'er kan gevolgen ondervinden: verlies van zelfstandigenaftrek, correcties op de inkomstenbelasting, en het risico dat opdrachten worden beëindigd.

Vragen over handhaving

Wordt er nu echt gehandhaafd?

Ja. Sinds 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst actief op schijnzelfstandigheid. Het handhavingsmoratorium dat sinds 2016 gold is definitief opgeheven. In 2025 en 2026 geldt nog een overgangsregime, maar naheffingen zijn vanaf 2025 mogelijk en vergrijpboetes vanaf 2026.

Wat zijn de sancties bij schijnzelfstandigheid?

• Naheffingsaanslag — De opdrachtgever moet achterstallige loonheffingen betalen, met terugwerkende kracht tot 1 januari 2025.
• Vergrijpboete (vanaf 2026) — Bij opzet of grove schuld: tot 100% van de naheffing.
• Verzuimboete (vanaf 2027) — Voor het niet nakomen van verplichtingen.
• Arbeidsrechtelijke claims — De werkende kan met terugwerkende kracht werknemersrechten claimen.

Controleert de Belastingdienst ook na afloop van een opdracht?

Ja, de Belastingdienst kan met terugwerkende kracht controleren. Naheffingen kunnen worden opgelegd over perioden vanaf 1 januari 2025. Het is dus mogelijk dat u na afloop van een samenwerking nog wordt geconfronteerd met een naheffing.

Vragen over modelovereenkomsten

Wat is een modelovereenkomst?

Een modelovereenkomst is een door de Belastingdienst goedgekeurd standaardcontract voor de samenwerking tussen een opdrachtgever en een zzp'er. Door te werken conform een goedgekeurde modelovereenkomst vermindert u het risico op naheffingen.

Biedt een modelovereenkomst volledige bescherming?

Nee. Een modelovereenkomst is geen garantie. Als de feitelijke uitvoering van de samenwerking afwijkt van wat in de overeenkomst is vastgelegd, biedt de modelovereenkomst geen bescherming. Het gaat altijd om de praktijk, niet om het papier.

Hoe lang zijn modelovereenkomsten geldig?

Bestaande goedgekeurde modelovereenkomsten blijven geldig tot ten minste 1 januari 2029. Na die datum wordt de geldigheid opnieuw beoordeeld, mogelijk op basis van nieuwe wetgeving zoals de Wet VBAR.

Vragen over de Wet VBAR en toekomstige wetgeving

Wat is de Wet VBAR?

VBAR staat voor Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden. Het is een wetsvoorstel dat de Wet DBA moet aanvullen met duidelijkere criteria. Kernpunten zijn:

• Drie hoofdelementen — Werkinhoudelijke aansturing, inbedding in de organisatie en eigen rekening en risico.
• Rechtsvermoeden — Bij een tarief onder €33 per uur wordt vermoed dat de werkende een werknemer is.

Wanneer treedt de Wet VBAR in werking?

De Wet VBAR is nog niet aangenomen door de Tweede Kamer. De verwachting is dat de wet op zijn vroegst in 2027 of 2028 in werking treedt. Tot die tijd gelden de huidige regels van de Wet DBA.

Wat is de Zelfstandigenwet?

De Zelfstandigenwet is een wetsvoorstel dat zich richt op de sociale zekerheid van zzp'ers. Het omvat onder meer een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zzp'ers. De exacte invulling en inwerkingtreding zijn nog onduidelijk.

Praktische vragen

Ik werk al jaren voor één opdrachtgever — is dat een probleem?

Niet per definitie. Langdurig werken bij één opdrachtgever is een risicofactor, maar is op zichzelf niet doorslaggevend. De uitspraak van de Rechtbank Rotterdam bevestigde dat een salesmanager die 2,5 jaar bij één opdrachtgever werkte, toch zelfstandige was. Het totaalplaatje is bepalend.

Hoe kan ik als zzp'er mijn positie versterken?

• Werk voor meerdere opdrachtgevers (of toon aan dat u actief acquisitie pleegt)
• Factureer via uw eigen bedrijf
• Gebruik eigen materialen waar mogelijk
• Bepaal zelf uw werkwijze en werktijden
• Houd een professionele online aanwezigheid (website, LinkedIn)
• Draag commercieel risico

Waar vind ik meer informatie?

Op onze Insights-pagina publiceren we regelmatig artikelen over de Wet DBA en gerelateerde onderwerpen:

• Hoge Raad erkent ondernemerschap zzp'ers
• Handhaving Wet DBA 2026 voor zzp'ers
• Schijnzelfstandigheid 2026: regels voor opdrachtgevers
• Voorkom schijnzelfstandigheid als zzp'er

Daarnaast kunt u terecht bij de Belastingdienst (webmodule en modelovereenkomsten), de KvK en brancheverenigingen.

Conclusie

De Wet DBA en schijnzelfstandigheid zijn complexe onderwerpen, maar de kern is eenvoudig: zorg dat uw samenwerking in de praktijk klopt met wat op papier staat. Werk als échte zelfstandige, niet als verkapte werknemer. En als opdrachtgever: geef zzp'ers de vrijheid die bij hun status past. Wie deze basisregel volgt, kan met vertrouwen werken — ook onder de verscherpte handhaving van 2026.